![Milli İqtisadi Model Kitabı](https://milliiqtisadimodel.com/wp-content/themes/milliiqtisadimodel/images/mim_kitab.gif)
Milli İqtisadi Model insanın məhdud ehtiyaclarının qeyri-məhdud ehtiyatlarla ödənilməsi haqqında elm və ölkələrin özləri üçün lazım olan hər cür mal və xidmət istehsal edə bilmə qabiliyyətinə malik olmasının, öz xərclərini daxildən və xaricdən borc almadan təmin edə bilməsinin adı və formuludur. Bu mənada Milli İqtisadi Model ölkələrin inkişafının və iqtisadi müstəqilliyinin yoludur.
Milli İqtisadi Model İqtisadiyyatın yalnız bir sahəsini deyil, bütün sahələrini bütövlükdə əhatə edir.
Öz məqsədləri, prinsip və fəaliyyət mexanizmləri ilə tam bir sistem təşkil edən Milli İqtisadi Model xəyal və fərziyyələrə deyil, reallıqlara əsaslanan siyasəti həyata keçirmək məqsədini qarşıya qoymuşdur [1, səh. 247].
İnsanı tam mənada dərk etmədən, onunla əlaqədar heç bir məsələni həll etmək mümkün deyildir [2, səh. 3.25]. Kapitalizm dəyərləri insanı anlamaq əvəzinə öz sisteminə uyğun bir insan modelini ortaya qoymuşdur. İnsanın təbiətinə uyğun gəlməyən hər hansı bir model onun üçün faydasızdır. [2, səh. 29]
Ehtiyatların qeyri-məhdud, ehtiyacların məhdud, amma tamahın sonsuz olduğu haqqında bizim fikrimizi nəzərə aldıqda kapitalist modellərinin problemə kökündən düzgün yanaşmadığı aydın görünür. Çünki kapitalist anlayışlar ehtiyatları məhdud, insan ehtiyaclarını isə qeyri məhdud hesab edir [43, səh. 1]. Fərdlər öz tələbatından daha artıq bir dəyər yaratmaq qabiliyyətindədirlər. Ancaq mövcud iqtisadi modellər insanların qabiliyyətindən kifayət qədər istifadə etmədiyi üçün ehtiyatlar qeyri-məhdud olduğu halda, bəşəriyyətin böyük bir hissəsi yoxsulluq içərisindədir.
Artan əhalinin ehtiyaclarının məhdud ehtiyatlarla ödənilməsinin qeyri mümkün olması haqqında səhv qənaət azlığın mənafeyinə xidmət edir. Ona görə də kapitalist modeli azlığın xoşbəxt, çoxluğun isə yoxsulluq və aclıq içərisində yaşamasına bəraət qazandıran iqtisadi modeldir.
Əslində artmaqda olan dünya əhalisi təhlükəli deyildir, ehtiyatların qeyri-məhdudluğunu əsas götürərək onlardan optimal və ədalətlə, hər kəsin istifadə edəcəyi bir sistem yaratmaq mümkündür. Milli iqtisadi model bu məntiqə xidmət edir.
Kapitalizmin hakim olduğu son 150 illik tarix sübut etdi ki, o strukturundakı yanlışlıqlarla əlaqədar ortaya çıxan aşağıdakı üç problemi həll edə bilməz:
1) Gəlir bölgüsündəki tarazlıq;
2) Davamlı inkişafa nail olmaq;
3) Tam məşğulluğun davamlı olaraq təmin edilməsi;
Bunların hər üçü iqtisadi siyasətin əsas məqsədidir. Ancaq bunlara nail ola bilməyən kapitalist modelləri gəlir bölgüsündəki qeyri-tarazlığı, nisbi məşğulluğu və dövri iqtisadi böhranları təbii qarşılayır. Kapitalist modellər ehtiyatların məhdud olduğuna əsaslandığı üçün gücü istehsala verir. Əldə olunan mal və xidmətlərin ədalətli bölgüsü əvəzinə, onların xoşbəxt azlığın istifadəsinə verilməsi də bu məntiqin nəticəsidir [45, səh. 109].
Milli İqtisadi Model istehlaka üstünlük verən bir modeldir. Məqsəd, cəmiyyəti təşkil edən bütün fərdlərin müəyyən bir gəlirə sahib olması, ən aşağı hədd kimi kimsəyə möhtac olmadan minumum həyat səviyyəsinin təmin olunmasıdır. Milli İqtisadi Modeldə nəzərdə tutulan ideyaları reallaşdırmaq üçün bizə yardım edən iki çox mühüm qüvvə vardır: pul və dövlət.
Kapitalizm anlayışında pul yalnız mübadilə və yığım vasitəsi kimi qəbul olunmuşdur. Bununla da pulun əslində çox önəmli olan iki funksiyası diqqətdən qaçmışdır: – birincisi, işə təhriketmə vasitəsi və ikincisi, istehsal olunan mal və xitmətlərin qarşılığı olma keyfiyyəti.
Digər bir məsələ, sərbəst bazar və dövlət anlayışlarıdır. Mövcud iqtisadi modellər guya müdaxilə edilmədən özünü tənzimləyən sərbəst bazar siyasətini müdafiə edirlər [4]. Nəzəri baxımdan belə bir tarazlığı qəbul edən Keyns, spekulyativ pul tələbiylə əlaqədar olaraq pulun bir hissəsinin bazarda olmayacağını söyləmişdir. Halbuki nəzəri olaraq təklif tələbdən böyük olduğu üçün istehsal prosesində istehsal amillərinə ödənən pulun hamısı bazarda dövr etsə belə bazarın tarazlığı mümkün deyildir.
Buna görə dövlətin emissiya həcmini genişləndirib sosial layihələr ilə bu kəsiri aradan qaldırmaq və istehlak ilə istehsalı tarazlamaq üçün bazarlara müdaxilə etməsi zəruridir.
Milli İqtisadi Modeldə dövlət yalnız alan əl deyil, aldığından daha çox vermək iqtidarında olan bir iradədir.
Sosial dövlət həm sosial ədaləti, həm də davamlı inkişafı təmin edir. Yəni birbaşa yoxsulu müdafiə etmək, dolayı yolla sənayeçini də müdafiə etmək deməkdir. Kapitalist anlayışlar dövləti qlobal sərmayənin faizlə satdığı pulu qoruyan və faiz gəlirlərini ödəmək üçün əhalidən vergi toplayan bir iradə hesab edir. Bizim modelimizdə isə dövlət vətəndaşının əməyini yenə öz xalqına xidmət şəklində qaytaran iradədir. Qeyd etdiyimiz kimi yalnız xalqından topladığı vergiləri deyil, eyni zamanda emissiyadan əldə etdiyi senyoraj gəlirini də xalqına xidmət şəklində qaytardığı üçün milli iqtisadi modeldə dövlət yalnız alan deyil, həm də verən əl kimi qəbul edilir.
Sərbəst bazar ehtiyatların və gəlirlərin məlum əllərdə toplanmasından başqa bir şey deyildir. Bazarın sərbəstliyi adı altında ehtiyatlar, bir neçə qlobal sərmayə qrupunun nəzarətinə verilir. Kapitalist sistemin məqsədi məlum azlığın rifahını təmin etmək olduğu üçün bazar adı altında ehtiyatların və əldə edilən gəlirlərin bu təbəqənin istifadəsinə verilməsinə çalışması normaldır. Dövlət bu inhisarlaşmaya maneə olduğu üçün onun güclənməsi və bazarlara nəzarət etməsi arzuolunmaz hesab edilir.
Pulun faizlə birlikdə bazarlardan çəkilərək yığılması, həm onun əsil funksiyasının yerinə yetirməsinə mane olur, həm də bazarları pulu əlində yığanların iradəsinə tabe edir. Buna görə bizim modeldə faiz bir xəstəlik kimi dəyərləndirilmişdir. Faiz gəlir bölgüsündə tarazlığı pozduğu kimi, istehsal və istehlaka da maneçilik edir [1, s. 253-254; 2, s.238]. Kapitalist anlayışlar banklar tərəfindən törəmə pulun yaradılmasını müdafiə etdiyi halda, mərkəzi bankların emissiya ilə pul həcmini artırmasına qarşı çıxırlar. Yaxud pula olan tələb faizli pul ödənildiyi üçün kapitalizmin iqtisadi modellərinə faiz modelləri də deyə bilərik.
Milli İqtisadi Model ehtiyatların və pulun bir qrup əllərdə toplanmasına qarşı çıxaraq hamının rifahını təmin etməyə çalışır, pulun sərbəst dövriyyəsinə, layihəsi olan hər kəsin istehsalla məşğul olmasına zəmin yaradır, fərdlərin qabiliyyətlərinin üzə çıxmasına şərait yaradır. Pulun və ehtiyatların bir qrup əllərdə toplanmasının qarşısının alınması istehsal və istehlakın önündəki maneələri aradan qaldırır, maya dəyərini azaldır. Pulun maliyyətsiz və hamının sahib olacağı hala gətirilməsi Milli İqtisadi Modelin ən mühüm ünsürüdür.
Gəlir bölgüsündə məlum bir tarazlığı qorumayan inkişaf, əslində inkişaf deyildir. Buna görə məqsəd cəmiyyətin bir hissəsinin deyil, hamının rifah halını yüksəltməkdir. Gəlir bölgüsündə tarazlıqı pozan pul ilə pul qazanmaq əvəzinə, cəmiyyətin hər təbəqəsinə fayda verən istehsal ilə pul qazanmaq məntiqi modelin hakim ünsürüdür.
Kapitalizm iqtisadi hadisələrə bir münaqişə məntiqi ilə yanaşır. İşçi ilə işə götürən, varlı ilə kasıb, işləyənlə pensiyaçı və bu kimi bir çox təbəqələr arasında gəlirin (mənfəətin) bölüşdürülməsinə bir münaqişə məntiqi hakimdir. [4, kitab1, fəsil 5] Halbuki Milli İqtisadi Modeldə cəmiyyətin heç bir təbəqəsi rəqib kimi bir-birinə qarşı qoyulmur və cəmiyyəti təşkil edən fərdlərin hamısına fayda gətirən yollar açılır. Məsələn, işçilərin əmək haqlarını yaşayış minimumu ilə tənzimləyən kapitalist sistemindən fərqli olaraq Milli İqtisadi Model həm işverənin, həm də işçinin haqqını öz sahibinə verir. [24]
Qiymətlər elastik deyil, sabitdir. Bunu təcrübə göstərir. Ancaq nə üçün indiyə qədər qiymətlərin sabitliyi ilə əlaqədar lazımi izah verilməmişdir. Bizim konsepsiyada qiymətlərin sabitliyinin səbəbləri təhlil edilir, iqtisadiyyatda meydana çıxan xəstəlikləri görməyə imkan verən tamamilə yeni – ümumi və qismi tarazlıq da təhlil edilir.
Konsepsiyada pul ilə Ümumi Daxili Məhsul (ÜDM) arasındakı əlaqənin izahı verilir, iqtisadiyyatda, daha doğrusu bazarlarda zəruri olan pul kütləsinin həcmi riyazi düsturlarla hesablanaraq həmin bazarlarda yaradılacaq tarazlığın rəqəmlə izahı ortaya qoyulur. Hər iqtisadi model onu ortaya qoyan mədəniyyəti və dünyagörüşünü əks etdirir. Bizə aid dəyərlərin bir aspektini əks etdirən Milli İqtisadi Model hadisələrə Qərb gözü ilə deyil, müsəlman-türk insanının sahib olduğu ölçü ilə ərsəyə gəlmişdir. [4, s. 14]
İstər kapitalizm, istərsə də sosializm modellərinin heç biri bəşəriyyətə səadət gətirə bilməz. Bu gün dünyada hakim olan bu görüşlər bir qrup xoşbəxt azlıqları çıxmaq şərtiylə, insanlığa dünya həyatını zindan etmişdir. Milli İqtisadi Model yalnız ölkəmizi deyil, bəşəriyyəti də rifaha qovuşduracaqdır.
Milli İqtisadi Model bir rus dostumun aşağıdakı sualına da bir növ cavabdır: «Sosializmdən biz çox əziyyət çəkdik, kapitalizmdən isə dünya əziyyət çəkir; bizi və dünyanı azad edən, gəlir bölgüsündə tarazlıq yaradan, davamlı inkişafı və tam məşğulluğu təmin edən iqtisadi model varmı?»